نحوه کشت و برداشت زعفران
فهرست مطالب
زعفران، گرانبهاترین محصول کشاورزی ایران، نهتنها بهعنوان یک ادویه، بلکه بهمثابه یک کالای استراتژیک در اقتصاد روستایی کشور جایگاه ویژهای دارد. بیش از ۹۰ درصد تولید زعفران جهان در ایران انجام میشود و استانهای خراسان رضوی و جنوبی، قطب اصلی تولید آن به شمار میروند. این محصول، بهدلیل نیاز کم به آب و سازگاری با اقلیم خشک و نیمهخشک، گزینهای مناسب برای کشاورزی در مناطق کمآب ایران محسوب میشود. زعفران از گیاهانی است که با وجود ظاهری لطیف، ساختاری پیچیده و خاص دارد. این گیاه با گلهای بنفشرنگ و کلالههای قرمزرنگی که از دل آن استخراج میشود، تنها در فصل پاییز گل میدهد و برخلاف بسیاری از گیاهان دارویی و ادویهای، بهصورت دیم رشد نمیکند و به مراقبت ویژهای در مراحل کاشت، داشت و برداشت نیاز دارد. آنچه بهعنوان زعفران تجاری عرضه میشود، همان کلاله خشکشدهی گل زعفران است که فرآوری دقیق و حساسی را میطلبد.
دلایل اقتصادی و فرهنگی اهمیت زعفران
ارزش زعفران تنها به قیمت بالای آن محدود نمیشود. این گیاه، قرنهاست که در فرهنگ، آشپزی، طب سنتی و حتی آیینهای ایرانی جایگاه دارد. در بسیاری از خانوادههای ایرانی، زعفران نماد برکت و اصالت است؛ مادهای معطر که در پخت غذاهای مجلسی، مراسم مذهبی، شیرینیپزی و حتی درمانهای سنتی کاربرد دارد. از سوی دیگر، زعفران یکی از اقلام صادراتی مهم ایران است و نقشی مؤثر در ارزآوری و اشتغالزایی در مناطق روستایی دارد. هر گرم از این طلای سرخ، نتیجه ساعتها تلاش کشاورزان، برداشت دستی و فرآوری دقیق است؛ تلاشی که ارزشافزودهای بسیار بالاتر از وزن فیزیکی محصول به همراه دارد.
شرایط اقلیمی مناسب برای کشت زعفران
زعفران گیاهی استراتژیک و منحصر بهفرد است که در شرایط خاص اقلیمی عملکرد مطلوبی دارد. این گیاه برخلاف بسیاری از محصولات کشاورزی، نیاز آبی کمی دارد اما نسبت به دما، نور، رطوبت و بافت خاک بسیار حساس است. آگاهی از شرایط محیطی مناسب، نخستین گام در موفقیت کشت زعفران به شمار میآید.
دمای مطلوب
زعفران در مناطقی با زمستانهای سرد و تابستانهای گرم عملکرد بهتری دارد. در فصل رویش که از مهرماه آغاز میشود، دمای بین ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتیگراد برای رشد مناسب است. این گیاه قادر است دمای پایین تا منفی ۱۵ درجه و دمای بالا تا حدود ۴۰ درجه را تحمل کند، به شرطی که در تابستان (زمان خواب پیاز) در خاک باقی بماند.
نور مستقیم آفتاب
برای رشد بهینه، زعفران نیازمند نور کامل خورشید است. کمبود نور، بهویژه در فصل گلدهی، منجر به ضعف در رشد برگها و کاهش کیفیت کلالهها میشود. به همین دلیل، زمینهای سایهدار یا مناطق ابری و مرطوب، بستر مناسبی برای کشت این گیاه محسوب نمیشوند.
بارندگی و رطوبت
هرچند زعفران گیاهی کممصرف در منابع آبی است، اما در طول دوره رشد خود به رطوبت کنترلشده نیاز دارد. بارندگی سالانه بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیمتر برای آن کافی است. با این حال، در صورت کمبود بارش، آبیاری دستی بهویژه در مهرماه (آبیاری اول) ضروری خواهد بود. رطوبت بیش از حد، موجب پوسیدگی پیاز و شیوع بیماریهای قارچی میشود.
نوع خاک
خاک ایدهآل برای زعفران باید سبک، شنیرسی، و دارای زهکشی مناسب باشد. خاکهای سنگین یا با زهکشی ضعیف برای کشت این گیاه مناسب نیستند، زیرا ماندگاری آب در اطراف پیاز، باعث خفگی و بیماری میشود. pH مناسب خاک برای زعفران بین ۶ تا ۸ است و تهویه مناسب خاک نیز در سلامت و عملکرد پیازها نقش کلیدی دارد.
انتخاب زمین و آمادهسازی خاک
برای دستیابی به عملکرد مطلوب در کشت زعفران، انتخاب زمین مناسب و آمادهسازی اصولی آن از اهمیت بالایی برخوردار است. زمین باید از نظر بافت، زهکشی، تهویه و مواد آلی غنی باشد. پیش از کاشت، چند مرحله مهم باید بهصورت دقیق اجرا شود.
شخمزنی و آمادهسازی اولیه
شخم عمیق، اولین گام در آمادهسازی زمین برای کشت زعفران است. این کار معمولاً در اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام میشود تا خاک زیرورو شده و بافت آن اصلاح گردد. پس از آن، در تابستان، شخم سطحی (ثانویه) بهمنظور خرد کردن کلوخها، هموارسازی زمین و آمادهسازی بستر کشت انجام میگیرد.
تقویت خاک با مواد آلی
پس از شخم، افزودن کود حیوانی کاملاً پوسیده به زمین، یکی از اقدامات ضروری است. این کود به افزایش مواد آلی، بهبود بافت خاک و تقویت سیستم تغذیهای پیاز زعفران کمک میکند. میزان مصرف بسته به نوع خاک و وضعیت زمین متفاوت است، اما بهطور متوسط بین ۲۰ تا ۳۰ تن در هکتار توصیه میشود.
ضدعفونی خاک در صورت نیاز
در برخی مناطق، بهویژه اگر سابقه بیماریهای قارچی یا آفات خاکزی وجود داشته باشد، ضدعفونی کردن خاک با روشهای مجاز و مؤثر ضروری است. این کار معمولاً قبل از کشت و همراه با کوددهی انجام میشود تا سلامت پیازها در سالهای آینده تضمین شود.
رعایت تناوب زراعی
کاشت زعفران در زمینی که پیش از آن، گیاهان همخانواده یا مستعد انتقال بیماری کاشته شدهاند، میتواند خطر آلودگی خاک را افزایش دهد. برای پیشگیری از کاهش عملکرد و بروز بیماریها، باید تناوب زراعی رعایت شود. توصیه میشود زعفران در زمینی کاشته شود که حداقل سه تا چهار سال با محصولات سازگار مانند حبوبات یا گیاهان کمتغذیه، زیر کشت بوده است.
کاشت پیاز زعفران
کاشت پیاز زعفران یکی از حساسترین مراحل در چرخه تولید این محصول است و انتخاب زمان، کیفیت پیاز، عمق و روش کشت، مستقیماً بر عملکرد مزرعه تأثیر میگذارد.
زمان مناسب برای کاشت
بهترین زمان کاشت زعفران در ایران، از اواسط تیر تا اوایل مهرماه است. با توجه به شرایط اقلیمی هر منطقه، زمان دقیق ممکن است اندکی متفاوت باشد، اما کاشت زودهنگام معمولاً نتایج بهتری به همراه دارد؛ زیرا پیازها فرصت بیشتری برای ریشهزایی پیدا میکنند. تأخیر در کاشت میتواند باعث کاهش رشد اولیه و ضعیف شدن گلدهی شود.
انتخاب پیاز سالم و درشت
کیفیت پیاز نقش کلیدی در عملکرد زعفران دارد. برای کاشت، باید از پیازهای سالم، عاری از هرگونه آسیب فیزیکی، پوسیدگی یا آفتزدگی استفاده شود. پیازهایی با قطر بیش از ۱۰ تا ۱۲ میلیمتر، از نظر ذخیره غذایی قویترند و در سال اول کشت، گلدهی بیشتری خواهند داشت. لازم است پیازها پیش از کاشت در سایه و محیط خشک نگهداری شوند تا دچار فساد یا جوانهزنی زودهنگام نشوند.
عمق و فاصله کاشت
پیاز زعفران معمولاً در عمق ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتری خاک کاشته میشود. این عمق باعث محافظت از پیاز در برابر سرمای زمستان و گرمای تابستان میشود. فاصله بین پیازها باید حدود ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر و بین ردیفها حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر باشد. این چیدمان، امکان تهویه مناسب، کاهش رقابت برای مواد غذایی و سهولت در وجین و برداشت را فراهم میکند.
شیوههای کاشت
کاشت زعفران به دو روش دستی و مکانیزه انجام میشود. در روش سنتی، شیارهایی در زمین ایجاد شده و پیازها بهصورت دستی درون خاک قرار داده میشوند. این روش اگرچه پرزحمتتر است، اما در زمینهای کوچک یا کمتراکم رایج و مؤثر است. روش مکانیزه با استفاده از دستگاههای ردیفکار، سرعت عمل را افزایش داده و یکنواختی کاشت را بهبود میبخشد، اما نیاز به تجهیزات تخصصی و زمین هموار دارد.
مراحل رشد زعفران
گیاه زعفران برخلاف بسیاری از محصولات زراعی، دوره رشد غیرمعمولی دارد و چرخه زندگی آن متناسب با اقلیم مناطق خشک و نیمهخشک تنظیم شده است. آشنایی با مراحل رشد زعفران، به کشاورزان کمک میکند تا عملیات داشت، آبیاری، تغذیه و مراقبت را در زمان مناسب انجام دهند.
خواب تابستانی
پس از پایان برداشت گلها و زرد شدن برگها، پیاز زعفران وارد مرحله خواب میشود که از اواخر اردیبهشت تا اواسط شهریور ادامه دارد. در این دوره، هیچگونه فعالیت رویشی یا گلدهی در گیاه مشاهده نمیشود و پیازها در عمق خاک، بهصورت غیرفعال باقی میمانند. این مرحله برای انباشت انرژی و آمادهسازی برای دوره رشد بعدی ضروری است.
سبز شدن پاییزه
با اولین بارندگیها یا آبیاری در اوایل مهرماه، گیاه از خواب خارج میشود و برگهای سبز نازک و باریکی از خاک بیرون میزند. این مرحله، نشان آغاز دوره فعال رشد زعفران است. سبز شدن برگها زمینهساز تغذیه پیاز و توسعه ساختار گیاه برای گلدهی است. رشد برگها با افزایش تدریجی دما و نور در پاییز ادامه پیدا میکند.
گلدهی
مهمترین و ارزشمندترین مرحله رشد زعفران، گلدهی آن است. این مرحله معمولاً از اواخر مهر تا آذرماه، بسته به منطقه جغرافیایی، آغاز میشود و تنها چند هفته به طول میانجامد. گلها پیش از طلوع آفتاب از خاک خارج میشوند و برداشت آنها باید بهسرعت انجام شود، چرا که با تابش آفتاب، کیفیت گل افت میکند. این مرحله بهلحاظ اقتصادی، حساسترین زمان در چرخه رشد زعفران است.
رشد برگ و ذخیرهسازی مواد در پیاز
پس از پایان گلدهی، برگهای زعفران به رشد خود ادامه میدهند و از طریق فتوسنتز، مواد غذایی را در پیاز ذخیره میکنند. این مواد نقش حیاتی در تقویت پیاز مادری و تولید پیازچههای جانبی دارند. مرحله رویشی از آذرماه آغاز شده و تا اواخر فروردین یا اردیبهشت ادامه دارد. در این مدت، مراقبت از برگها، تغذیه صحیح و کنترل علفهای هرز اهمیت زیادی دارد تا عملکرد سالهای آتی تضمین شود.
زمان و شیوه برداشت گل زعفران
برداشت گل زعفران، نقطه اوج چرخه رشد این گیاه و حساسترین مرحله در تولید این محصول ارزشمند بهشمار میرود. کیفیت نهایی زعفران تا حد زیادی به زمان و دقت در برداشت گلها وابسته است؛ زیرا هرگونه تأخیر یا بیدقتی میتواند موجب افت عطر، رنگ و ارزش اقتصادی محصول شود.
زمان دقیق گلدهی
گلدهی زعفران در ایران معمولاً از اوایل آبانماه آغاز میشود و بسته به شرایط اقلیمی، تا اواخر آذرماه ادامه دارد. در مناطق سردتر، گلدهی زودتر شروع میشود و در نواحی گرمتر، ممکن است تا آذرماه نیز ادامه یابد. این بازه زمانی ممکن است تنها چند روز در هر مزرعه به طول انجامد، بنابراین کشاورز باید آمادگی کامل برای واکنش سریع و دقیق در این دوره کوتاه داشته باشد.
زمانبندی برداشت در ساعات ابتدایی روز
برداشت گلها باید در ساعات اولیه صبح و پیش از طلوع آفتاب انجام شود؛ چرا که با تابش مستقیم نور خورشید، گلها باز شده و کیفیت کلالهها کاهش مییابد. گلهای بازشده سریعتر پژمرده میشوند و جدا کردن کلاله از آنها دشوارتر است. برداشت پیش از باز شدن کامل گل، نهتنها موجب حفظ کیفیت زعفران میشود، بلکه زمان بیشتری برای فرآوری دقیق فراهم میکند.
نکات کلیدی برای برداشت صحیح
برای برداشت، گلها باید با دقت و بهصورت دستی از زمین جدا شوند. کارگران مجرب معمولاً گلها را با نگهداشتن پایه گل از انتها، بدون آسیب به کلاله، میچینند. سپس گلها بهسرعت به محل فرآوری منتقل میشوند تا عملیات جداسازی کلاله و خشککردن آغاز شود. برداشت گل باید در یک یا حداکثر دو مرحله در روز انجام شود تا از ماندگاری گلها روی زمین جلوگیری گردد.
تأثیر زمان برداشت بر کیفیت محصول
برداشت زودهنگام یا دیرهنگام، هر دو میتوانند بر کیفیت زعفران تأثیر منفی بگذارند. برداشت زودتر از موعد، زمانی که گل هنوز بهطور کامل شکل نگرفته، منجر به کلالههای نارس و کمرنگ میشود. در مقابل، برداشت با تأخیر، باعث افت شدید رایحه، کاهش رنگدهی و آلودگی کلالهها به گرد و خاک و حشرات خواهد شد. رعایت دقت، سرعت و زمانبندی مناسب، از عوامل کلیدی برای بهدستآوردن زعفرانی با بالاترین کیفیت ممکن است.
فرآیند جداسازی کلاله و خشککردن زعفران
فرآوری زعفران پس از برداشت گل، شامل دو مرحلهی بسیار حساس است: جداسازی کلاله از گل و خشککردن آن. دقت در اجرای این مراحل، نقش تعیینکنندهای در کیفیت نهایی زعفران دارد و مستقیماً بر ویژگیهایی چون عطر، رنگ، طعم و ماندگاری آن تأثیر میگذارد.
جداسازی دستی کلاله از گل
بلافاصله پس از برداشت گلها، باید عملیات جداسازی آغاز شود. گل زعفران از سه بخش اصلی تشکیل شده است: گلبرگهای بنفش، خامهی زردرنگ و کلالهی قرمز. آنچه بهعنوان زعفران تجاری شناخته میشود، کلالههای قرمز رنگ هستند که باید با دقت کامل، بدون آسیب به بافت آنها، از سایر اجزای گل جدا شوند.
فرایند جداسازی معمولاً بهصورت دستی انجام میشود و نیازمند دقت، سرعت و تجربه است. در این مرحله، نوع زعفران (نگین، سرگل یا پوشال) نیز تعیین میشود، چرا که نحوهی برش کلاله و میزان همراهی خامه با آن، دستهبندی نهایی را مشخص میکند.
روشهای سنتی و صنعتی خشککردن
پس از جداسازی، کلالهها بسیار مرطوب، حساس و مستعد فساد هستند؛ از این رو، باید بلافاصله خشک شوند. خشککردن به دو روش سنتی و صنعتی انجام میشود. در روش سنتی، کلالهها روی سینیهای تمیز و در محیطی خشک و سایهدار پهن میشوند تا رطوبت آنها بهآرامی تبخیر شود. این روش اگرچه طبیعی و کمهزینه است، اما به شرایط محیطی وابسته بوده و زمانبر است.
در روش صنعتی، از دستگاههای خشککن با دمای کنترلشده استفاده میشود. این تجهیزات، امکان تنظیم دقیق دما و زمان را فراهم میکنند و خطر آلودگی و کپکزدگی را به حداقل میرسانند. در واحدهای فرآوری استاندارد، خشککردن در اتاقهای کاملاً بهداشتی و با تهویه مناسب انجام میگیرد.
دمای مناسب و مدت زمان خشکسازی
دمای ایدهآل برای خشککردن کلالههای زعفران، معمولاً بین ۴۵ تا ۶۰ درجه سانتیگراد است. در این محدوده، ترکیبات معطر و رنگدانههای حساس به گرما حفظ میشوند. مدت زمان خشکسازی بسته به رطوبت محیط، تراکم محصول و روش مورد استفاده، از چند ساعت تا یک روز متغیر است. خشککردن بیشازحد یا استفاده از دمای بالا، موجب تیرهشدن رنگ و تبخیر بیشازحد ترکیبات معطر میشود.
تأثیر کیفیت خشککردن بر رنگ و عطر
کیفیت خشککردن، مستقیماً بر دو مؤلفه کلیدی زعفران تأثیر میگذارد: کروسین (عامل رنگدهی) و سافرانال (عامل عطر). اگر کلالهها بهدرستی و در شرایط استاندارد خشک نشوند، این ترکیبات آسیب میبینند و در نتیجه، زعفران به لحاظ کیفیت و ارزش تجاری افت میکند. همچنین، خشککردن ناقص یا در محیطهای آلوده میتواند باعث آلودگی میکروبی، جذب رطوبت مجدد و کاهش ماندگاری محصول گردد.
نگهداری، بستهبندی و آمادهسازی برای فروش
زعفران بهعنوان محصولی بسیار حساس و ارزشمند، پس از خشککردن نیازمند شرایط دقیق نگهداری و بستهبندی است. کوچکترین خطا در این مرحله میتواند منجر به کاهش کیفیت، افت ارزش تجاری و حتی فساد محصول شود. همچنین، چنانچه زعفران برای صادرات یا فروش رسمی در بازارهای داخلی آماده میشود، رعایت استانداردهای بهداشتی و ظاهری اهمیت دوچندان پیدا میکند.
شرایط نگهداری (کنترل نور، دما و رطوبت)
زعفران خشکشده بسیار جاذب رطوبت است و همچنین در برابر نور، گرما و اکسیژن آسیبپذیر است. برای حفظ کیفیت محصول، باید آن را در محیطی تاریک، خشک و خنک نگهداری کرد.
دمای مطلوب برای انبارداری زعفران بین ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتیگراد، با رطوبت نسبی کمتر از ۴۰ درصد است. قرار گرفتن در معرض نور مستقیم یا دمای بالا باعث تجزیه ترکیبات رنگده و معطر زعفران میشود، در حالی که رطوبت بالا میتواند منجر به کپکزدگی یا تغییر بو شود.
نوع بستهبندیهای متداول
زعفران در بستهبندیهای متنوعی برای عرضه به بازار آماده میشود. بستهبندیهای متداول شامل ظروف شیشهای، پلاستیکی فشرده، فلزی (کریستالی یا طلایی)، و جعبههای خاتمکاریشده یا چوبی است. این بستهبندیها علاوه بر حفظ کیفیت، نقش مهمی در جذابیت ظاهری و ارزش هدیهای محصول ایفا میکنند.
ظروف باید کاملاً پلمپ شده، غیرقابل نفوذ به رطوبت و اکسیژن، و مطابق با استانداردهای بهداشتی باشند. استفاده از پوششهای داخلی ضد نور، درج تاریخ تولید، نوع زعفران، وزن خالص و نام برند نیز از الزامات فنی بستهبندی حرفهای است.
نکات صادراتی و الزامات بهداشتی
برای ورود به بازارهای صادراتی، زعفران باید تحت نظارت دقیق سازمانهای مسئول از جمله سازمان غذا و دارو، گمرک و استاندارد ملی ایران قرار گیرد. اخذ گواهینامههایی نظیر ISO 3632 (استاندارد بینالمللی طبقهبندی زعفران)، آزمایشهای کنترل کیفیت (کروسین، پیکروکروسین و سافرانال)، برچسبگذاری دقیق و رعایت شرایط قرنطینه، از جمله الزامات صادرات موفق است.
در برخی کشورها، زعفران تنها در صورتی اجازه ورود دارد که دارای گواهی سلامت، بستهبندی بهداشتی و لیبلگذاری چندزبانه باشد. بنابراین، برای حضور مؤثر در بازار جهانی، تولیدکنندگان باید علاوه بر کیفیت محصول، زیرساختهای بستهبندی و مستندسازی فنی را نیز تقویت کنند.
چالشها و نکات مهم در کشت زعفران
کشت زعفران با وجود مزایای اقتصادی و فرهنگی فراوان، با چالشها و مشکلات متعددی همراه است که توجه و مدیریت صحیح آنها برای حفظ کیفیت و افزایش بهرهوری ضروری است.
آفات و بیماریهای رایج
زعفران در معرض تهدید انواع آفات مانند کرمهای خاکی، شتهها و حشرات دیگر قرار دارد که میتوانند به پیاز و برگهای گیاه آسیب برسانند. همچنین بیماریهای قارچی نظیر پوسیدگی پیاز (پیتیوم و فیتوفترا) و زنگ زعفران، از شایعترین مشکلات زیستی این گیاه هستند. مبارزه بهموقع، استفاده از قارچکشها و رعایت بهداشت مزرعه برای پیشگیری و کنترل این عوامل ضروری است.
مشکلات اقلیمی
تغییرات ناگهانی دما، بارندگی نامناسب، سرمای زودرس یا گرمای شدید، میتوانند به شدت رشد و گلدهی زعفران را تحت تأثیر قرار دهند. بهویژه بارندگی بیش از حد یا رطوبت زیاد باعث پوسیدگی پیازها شده و عملکرد محصول را کاهش میدهد. همچنین خشکسالی طولانیمدت موجب ضعف گیاه و کاهش تولید گل خواهد شد.
کاهش عملکرد در سالهای بعد
زعفران گیاهی چندساله است، اما عملکرد آن به مرور سالها کاهش مییابد. عواملی مانند کاهش مواد غذایی خاک، تجمع آفات و بیماریها، فرسایش خاک و ضعف پیازها از دلایل اصلی این کاهش عملکرد هستند. برای مقابله با این موضوع، تجدید کاشت پیازهای جوان، تغذیه مناسب و رعایت تناوب زراعی اهمیت دارد.
نیاز به نیروی انسانی در فصل برداشت
برداشت گل زعفران نیازمند نیروی کار فراوان، دقیق و آموزشدیده است. کوتاهی در این مرحله میتواند موجب کاهش کیفیت محصول و زیان اقتصادی شود. با توجه به کوتاه بودن فصل برداشت، هماهنگی و برنامهریزی صحیح برای تأمین نیروی انسانی، یکی از چالشهای مهم کشاورزان به شمار میآید.
سخن پایانی
زعفران به عنوان یکی از گرانترین و باارزشترین محصولات کشاورزی جهان، دارای فرایند کشت و برداشت بسیار دقیق و پرزحمتی است که نیازمند تخصص، تجربه و دقت فراوان است. از انتخاب زمین و شرایط اقلیمی مناسب گرفته تا کاشت پیاز، مراقبت در طول رشد، برداشت به موقع و فرآوری صحیح، هر مرحله اهمیت ویژهای در کیفیت نهایی محصول دارد.
خرید زعفران اصل و باکیفیت، مستلزم شناخت این فرایندها و توجه به نکات تخصصی آن است. بنابراین، انتخاب زعفران از کشاورزان معتبر یا فروشگاههای تخصصی که ضمانت اصالت و کیفیت محصول را ارائه میدهند، به مشتریان اطمینان خاطر میبخشد و ارزش خرید را تضمین میکند.
آگاهی از فرآیند تولید و مراحل مختلف زعفران، علاوه بر افزایش دانش مصرفکننده، موجب انتخاب آگاهانهتر و بهرهمندی بهتر از این محصول گرانبها میشود. در نهایت، زعفران نه تنها به عنوان یک چاشنی در آشپزی، بلکه به عنوان سرمایهای فرهنگی و اقتصادی، جایگاه ویژهای در زندگی مردم ایران و جهان دارد.
